%@ Language=VBScript %>
Istotne wskazania dotyczące formacji w zakonach zawarte w Instrukcji Kongregacji do Spraw Zakonów Renovationis causam (1969).
Innocenty A. Kiełbasiewicz OFM
WSTĘP
Instrukcja Kongregacji dla Zakonów i Instytutów świeckich o odnowie formacji zakonnej Renovationis causam, z dnia 6 stycznia 1969 roku, rozszerzająca niektóre przepisy prawa kanonicznego, została wydana, aby umożliwić przeprowadzenie koniecznych doświadczeń mających na celu określenie najlepszych warunków odnowy procesu formacji, tak, by cały przebieg procesu formacji jak najlepiej dostosować do nowego sposobu myślenia ludzi współczesnych, warunków życia oraz dzisiejszych potrzeb apostolskich, przy jednoczesnym wiernym zachowaniu właściwego charakteru i celu szczegółowego każdego Instytutu[1]. Przeprowadzenie tych doświadczeń było nieodzownym elementem przygotowań zmierzających do wydania nowych, ostatecznie wiążących, norm kanonicznych, co też zostało urzeczywistnione w obowiązującym od 1983 roku nowym Kodeksie Prawa Kanonicznego, który w rozdziale trzecim, zatytułowanym: Przyjmowanie kandydatów i kształcenie członków, w dwudziestu jeden kanonach reguluje sprawy dotyczące: przyjęcia do nowicjatu, samego nowicjatu i kształcenia nowicjuszy, profesję zakonną oraz sprawę kształcenia zakonników[2]. Instrukcja Renovationis causam składa się ze wstępu i trzech części. Część pierwsza (n. 1-9) omawia niektóre zasady i kryteria brane pod uwagę podczas przygotowywania nowych, eksperymentalnych przepisów podanych w częściach następnych. W części drugiej (n.10-38) podane zostały nowe, szczegółowe normy, regulujące sprawy związane z formacją na poszczególnych jej etapach, tj. w czasie przygotowania do nowicjatu (tzw. postulat), w czasie nowicjatu i w okresie próby ponowicjackiej. Część trzecia podaje przepisy jakie należy stosować przy wprowadzaniu w życie norm podanych w części drugiej.
WSKAZANIA OGÓLNE INSTRUKCJI
Przede wszystkim prawodawca zwraca
uwagę na konieczność zróżnicowania zasad i metod formacji. Nawet najlepsze nie
mogą być identyczne w instytutach męskich i żeńskich, podobnie, jak nie mogą
być takie same w zakonach ściśle kontemplacyjnych i w tych, które charakteryzuje praca apostolska[3].
Instrukcja przedstawia także krótki
zarys teologii profesji trzech rad ewangelicznych jako szczególnej konsekracji,
w której człowiek oddaje się całkowicie Bogu na służbę Kościołowi. Także
pierwsza profesja jest właściwą konsekracją, chociaż ze względu na swoją
czasowość, zachowuje charakter próbny[4]. Instrukcja przypomina również o tym, że rady
posłuszeństwa, ubóstwa i czystości należą do istoty profesji zakonnej, której
to istoty w żadnym wypadku nie można zmieniać lub umniejszać jej wymagań[5].
Wielkiej wagi jest stwierdzenie, że
prace apostolskie, chociaż należą do samej istoty życia zakonnego - w
instytutach czynnych - nie stanowią celu głównego profesji, bo przecież te same
dzieła można wypełniać niezależnie od konsekracji zakonnej[6].
OKRES PRZYGOTOWANIA DO NOWICJATU
Już w 4 punkcie Instrukcji prawodawca
zwraca uwagę na konieczność odpowiedniego przygotowania kandydata do odbycia
nowicjatu. Nowicjat może być rozpoczęty dopiero po uświadomieniu sobie przez
kandydata powołania Bożego i po osiągnięciu przez niego takiej dojrzałości
ludzkiej i duchowej, która pozwoli mu z wystarczającym i właściwym rozeznaniem
zobowiązań, które mają być podjęte oraz z prawdziwą wolnością odpowiedzieć na
głos powołania[7].
Konkretne, szczegółowe regulacje
prawne dla tego etapu formacji, zazwyczaj nazywanego postulatem, znajdujemy w części drugiej Instrukcji, w punktach
10-12. Postulat ma na celu weryfikację zdatności i powołania kandydata (ze
szczególnym naciskiem na weryfikację dojrzałości ludzkiej i uczuciowej),
sprawdzenie i ewentualne uzupełnienie braków w zakresie posiadanej przez niego
wiedzy religijnej oraz ma mu ułatwić stopniowe przejście ze sposobu życia
świeckiego do życia w nowicjacie[8]. Aby sprawdzić dojrzałość kandydata przełożony może
zwrócić się do kompetentnego, roztropnego
i znanego z zasad moralnych lekarza psychologa. Taka jednak konsultacja
może dojść do skutku tylko za wiedzą i zgodą osoby zainteresowanej[9].
Wyrazem troski o odpowiedni poziom
dojrzałości zgłaszających się kandydatów jest również fakt, że chociaż
prawodawca nie wprowadza wyraźnej normy kanonicznej, to jednak w zdecydowanych
słowach postuluje, aby podwyższyć dotychczasową granicę wieku wymaganą do
ważnego rozpoczęcia nowicjatu[10].
Instrukcja stara się również w pewien
sposób uregulować czas trwania okresu przygotowania do nowicjatu. Stwierdza, że
aby mógł on osiągnąć swój cel, nie może być zbyt krótki. W zwyczajnych jednak
przypadkach prawodawca nie przewiduje, by mógł on trwać więcej niż dwa lata[11].
NOWICJAT
O ile pierwszy etap formacji, okres
przygotowania do nowicjatu, jest fakultatywny, to następne dwa: nowicjat i
okres ponowicjacki są główne
i konieczne[12].
Nowicjat rozpoczyna życie zakonne[13]. Jest on konieczny, bo tutaj dokonuje się
zasadnicza formacja zakonna. W CIC problematyce nowicjatu poświęcone były kan.
542-571 z czego jedynie kan. 562 i 565 poświęcone były bezpośrednio formacji
nowicjuszy[14]. Instrukcja Renovationis
causam sprawami nowicjatu zajęła się w numerach 13-34. Nie odbiegając
zbytnio od przepisów CIC istotnie je uzupełniła, modyfikując lub zawieszając
niektóre z nich i - eksperymentalnie - wprowadzając nowe[15].
Zadaniem nowicjatu, według słów
Instrukcji, jest niezależnie od celu
szczegółowego zakonu, wprowadzenie nowicjusza w istotne i podstawowe wymagania
życia zakonnego oraz – celem osiągnięcia doskonałej miłości – praktyka rad
ewangelicznych[16], jak również przygotowanie go do właściwych
instytutowi prac apostolskich, aby w nich doszedł do takiego zjednoczenia
z Chrystusem, które byłoby źródłem całej jego działalności apostolskiej[17]. Temu winny służyć i być podporządkowane zarówno
warunki życia jak i rodzaj dzieł i prac powierzanych nowicjuszom w trakcie
trwania nowicjatu[18]. Formacja w tym okresie powinna dokonywać się
przede wszystkim poprzez wdrażanie nowicjuszy w praktykę życia modlitwy
i wrażliwości na natchnienia Ducha Świętego, wprowadzanie w praktykę rad
ewangelicznych, cnoty pokory oraz wzajemnej, szczerej i prostej miłości[19].
Te same wskazania dotyczą tzw. próby formującej, odbywanej
w ramach nowicjatu, której wprowadzenie tytułem eksperymentu – jedynie
w instytutach oddanych działalności apostolskiej[20] – umożliwia Instrukcja i która stanowi ważną
nowość w odniesieniu do dotychczasowych przepisów CIC[21]. Próba taka powinna ułatwić nowicjuszom poznać
rzeczywiste wymogi pracowitego ubóstwa, pomóc
im w wyrobieniu charakteru, dać lepszą znajomość ludzi, wzmocnić wolę przez
stopniowy wzrost odpowiedzialności za powierzone im prace, stworzyć wreszcie
okazję, zmuszającą do wysiłku, by w kontekście życia czynnego dochowali
wierności zjednoczeniu z Bogiem[22]. Taka praktyka kolejnego następowania po sobie
okresów samotności, kontemplacji, nauki i apostolstwa powinno wdrożyć
nowicjusza do zachowywania takiego samego stylu życia w przyszłości[23].
Nowością w stosunku do
dotychczasowego prawa jest także wprowadzenie przez Instrukcję możliwości
odbywania w okresie nowicjatu pewnych studiów użytecznych dla formacji
nowicjuszy[24], z zastrzeżeniem jednak, że nie mogą to być studia
mające na celu zdobycie dyplomu – nawet z filozofii bądź teologii - lub
wykształcenia zawodowego[25].
Duża wagę przypisuje Instrukcja
osobie Mistrza nowicjatu. Jest on tym, który w bezpośredni sposób kieruje
procesem formacji w nowicjacie i w czasie próby formującej[26]. Jednak w szczególnych
i wyjątkowych wypadkach prawodawca zezwala, pod pewnymi warunkami, aby kandydat odbył ważnie nowicjat w innym,
nienowicjackim domu, pod kierunkiem doświadczonego zakonnika, który w stosunku
do niego pełniłby funkcję Mistrza nowicjatu[27].
Pełniący funkcję Mistrza nowicjatu
powinien być dla nowicjuszy pierwszym świadkiem i nauczycielem bratniej miłości[28], ewangelicznej prostoty, przyjaźni i szacunku[29]. Powinien uczyć: łączyć kontemplację
z miłością apostolską[30]; zawsze i wszędzie szukać czystej intencji oraz
łączenia miłości Boga z miłością bliźniego[31]; używać dóbr tego świata z właściwym do nich
dystansem[32]; wytrwałości w czynieniu dobra i panowania nad
sobą mimo nieuniknionych w życiu niepowodzeń[33]; umiejętności zachowania w swoim życiu właściwej
równowagi między życiem czynnym i kontemplacyjnym[34]; zachowywania rytmu życia zakonnego, które daje
pokój i zjednoczenie z Bogiem[35]. Powinien tak
wychowywać nowicjuszów, ażeby w pełnieniu obowiązków i podejmowaniu zadań
współpracowali przez posłuszeństwo aktywne i z poczuciem odpowiedzialności[36]. Aby sprostać temu zadaniu może dobrać sobie
odpowiednich i kompetentnych pomocników[37]. Temu celowi winna służyć także ścisła współpraca i
jedność Mistrza nowicjatu z przełożonymi[38] oraz osobami pełniącymi funkcje formatorów w
okresie postulatu[39].
OKRES PRÓBY PONOWICJACKIEJ[40]
W zwyczajnych przypadkach nowicjat
kończy się zobowiązaniem się nowicjusza do zachowania rad ewangelicznych. Do
chwili ogłoszenia Instrukcji możliwa była tylko jedna forma zobowiązań: śluby
czasowe[41]. Instrukcja jednak wprowadziła tu kolejną nowość, a
mianowicie w numerze 34, I czytamy: Kapituła
generalna większością dwóch trzecich głosów może wprowadzić zamiast ślubów
czasowych innego rodzaju zobowiązania, jak na przykład przyrzeczenia składane
Instytutowi[42]. Także te zobowiązania czasowe, choć sensu stricto nie są profesją zakonną,
to włączają osobę, która je składa do instytutu i powinny być w jakiś sposób
skierowane na wymagania ewangelicznego posłuszeństwa, ubóstwa i czystości oraz
być przygotowaniem do złożenia profesji wieczystej[43]. Dlatego również one nakładają obowiązek zachowania
zachowywania reguły, konstytucji i innych przepisów. Określenie innych aspektów
i konsekwencji tych zobowiązań prawodawca pozostawia Kapitule generalnej[44]. Wszystko to ma prowadzić do tego, by, jak mówi
Instrukcja, zachować jedność formacji do
życia zakonnego[45]. Bo chociaż
to życie zakonne w sposób definitywny osiąga się dopiero dzięki profesji
wieczystej, to jednak w praktyce należy zacząć je wcześniej i zaprawiać się w
nim przez dość długi czas[46].
Okres próby przed złożeniem profesji
wieczystej trwa minimum 3, a maksimum 9 lat[47]. Przełożeni jednak mają obowiązek tych, których
uznają za nie nadających się do życia zakonnego, wydalić jak najwcześniej, tak
aby proces ich ponownego przystosowania do życia w świecie przebiegł jak
najmniej boleśnie[48].
Sam akt złożenia profesji wieczystej
winien być poprzedzony odpowiednim okresem bezpośredniego przygotowania, który
Instrukcja określa jakby drugim
nowicjatem. Określenie czasu i formy tego przygotowania Instrukcja
pozostawia w kompetencji kapituły generalnej[49].
ZAKOŃCZENIE
Instrukcja Renovationis causam zajmuje ważne miejsce wśród posoborowych
dokumentów zajmujących się odnową życia zakonnego. Wydano ją w trosce o odnowę
szczególnie formacji zakonnej, idąc za soborowym wskazaniem, że przystosowana odnowa Instytutów zależy
najbardziej od formacji członków[50].
Poprzedzające Instrukcję dokumenty
Stolicy Apostolskiej: soborowy dekret o odnowie życia zakonnego Perfectae caritatis, czy motu proprio Ecclesiae Sanctae (z dn. 6.08.1966 r.)
interesowały się odnową formacji, jednak dopiero omówiona powyżej Instrukcja,
zajęła się odnową formacji w sposób wszechstronny, dając do rąk osób
odpowiedzialnych za formację w instytutach, odpowiednie instrumenty
prawne.
Nadrzędnym celem wszystkich
modyfikacji wprowadzonych przez Instrukcję było pragnienie jak najlepszego
poprowadzenia procesu formacji w instytutach, a tym samym jak najlepsze
uformowanie zakonnika w ciągu trzech pierwszych etapów jego życia zakonnego:
postulatu, nowicjatu i okresu profesji czasowej. Wydaje się, iż najlepiej
cel ten wyrażają słowa użyte przez prawodawcę i które choć bezpośrednio odnoszą
się do zajęć oraz prac powierzanych nowicjuszom, to jednak trafnie wyrażają
ducha całego dokumentu: We wszystkich
tych zajęciach trzeba mieć na uwadze formację nowicjuszy, a nie korzyść
Instytutu[51].
Obecnie Instrukcja nie posiada już mocy
obowiązującej, stanowi jednak wielką pomoc, nie tylko przy ustalaniu przepisów
prawa partykularnego instytutów, ale również jako ważne źródło poznania ducha
obowiązujących przepisów dotyczących formacji w instytutach życia
konsekrowanego w obowiązującym prawie powszechnym.
BIBLIOGRAFIA
Codex Iuris Canonici auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatus. Kodeks prawa kanonicznego – przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu, Poznań 1984.
Codex Iuris Canonici Pii X Pontificis Maximi iussu digestus benedicti Papae XV auctoritate promulgatus, Romae 1919.
Kongregacja Zakonów i Instytutów Świeckich, Instrukcja o odnowie formacji zakonnej „Renovationis causam”, z dn. 06.01.1969 r. Polski tekst w: Paweł VI. O życiu zakonnym. Przemówienia – listy apostolskie - instrukcje, wybór i oprac. E. Weron, A. Jaroch, Poznań 1984, s. 263-282.
Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae caritatis, w: Sobór Watykański II, Konstytucje, Dekrety, Deklaracje, Poznań 19863, s. 264-275.
Beyer J., Il nuovo diritto degli Instituti di vita consecrata, cz. I, w: „Vita consecrata” 9 (1975), s. 136-191.
Bogdan F., SAC, Prawo instytutów życia konsekrowanego. Nowe prawo zakonne, Pallottinum, Poznań-Warszawa 1977.
Zubert B. W., OFM, Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. Księga II. Lud Boży. Część III. Instytuty życia konsekrowanego i stowarzyszenia życia apostolskiego, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1990.
WYKAZ SKRÓTÓW
can./kan. kanon
CIC Codex Iuris Canonici
DZ Dekret o przystosowanej odnowie życia zakonnego Perfectae caritatis
KPK Kodeks Prawa Kanonicznego
Innocenty
A. Kiełbasiewicz OFM
[1] Por. Renovationis causam, wstęp.
[2] Zob. KPK, kan. 641-661.
[3] Por. Renovationis causam, 1.
[4] Por. tamże, 7.
[5] Por. tamże, 2.
[6] Por. tamże, 2. Por. też: F. Bogdan SAC, Prawo instytutów życia konsekrowanego. Nowe prawo zakonne, Pallottinum, Poznań-Warszawa 1977, s. 143.
[7] Por. Renovationis causam, 4.
[8] Por. Renovationis causam, 11, I-II. W CIC sprawę postulatu omawiały kan. 539-541. Obecnie sprawę tę reguluje własne prawo instytutów.
[9] Por. Renovationis causam, 11, III.
[10] Por. tamże, 4. CIC do ważnego rozpoczęcia nowicjatu wymagał ukończenia 15 roku życia (kan. 542). Obecny Kodeks postanawia, że nieważnie przyjęty jest do nowicjatu ten, kto nie ukończył siedemnastego roku życia (KPK, kan. 643, § 1, pkt 1), przy czym wiek oblicza się według norm prawa kanonicznego (kan. 203, § 2), a nie cywilnego (por. B.W. Zubert OFM, Komentarz do Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. Księga II. Lud Boży. Część III. Instytuty życia konsekrowanego i stowarzyszenia życia apostolskiego, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin 1990, s. 118).
[11] Por. tamże, 12, II.
[12] Tamże, 10, I.
[13] Por. tamże, 13, I.
[14] Por. Bogdan, dz. cyt., s. 179.
[15] Por. tamże s. 151.
[16] Renovationis causam, 13, I.
[17] Por. tamże, 13, II.
[18] Por. tamże, 15, II.
[19] Por. tamże, 15, III.
[20] Takie ograniczenie, chociaż nie jest nigdzie wyraźnie sformułowane, to jednak wynika z samej natury takiej próby oraz z kontekstu.
[21] Por. Renovationis causam, 23, I.
[22] Tamże, 25, I. Niektórzy kanoniści mieli jednak poważne wątpliwości co do rzeczywistej potrzeby wprowadzania takiej próby, a nawet uważali jej wprowadzenie za szkodliwe i wyrażali nadzieję, że nie będzie ona wprowadzona do nowego prawa (zob. J. Beyer, Il nuovo diritto degli Instituti di vita consecrata, cz. I, w: „Vita consecrata” 9 (1975), s. 175, za: Bogdan dz. cyt., s. 193-194, przyp. 74). KPK zachował jednak to prawo w kan. 648, § 2.
[23] Por. Renovationis causam, 25, II. Dalej w tym samym numerze czytamy, iż jest rzeczą pożądaną, aby podobne okresy odosobnienia, powtarzające się w regularnych odstępach czasu, były przewidziane również i na lata formacji, poprzedzające profesję wieczystą (tamże).
[24] Por. tamże, 29, I.
[25] Por. tamże 29, II.
[26] Por. tamże, 30. Por. też: 15, II; 23, III; 28;
[27] Por. tamże, 19.
[28] Por. tamże, 15, I
[29] Por. tamże, 32, II.
[30] Por. tamże, 31, I.
[31] Por. tamże, 31, II, 1.
[32] Por. tamże, 31, II, 2.
[33] Por. tamże, 31, II, 3.
[34] Por. tamże, 31, II, 4.
[35] Por. tamże, 31, II, 5.
[36] Tamże, 32, II.
[37] Por. tamże, 30.
[38] Por. tamże, 32.
[39] Por. tamże, 12, IV.
[40] Instrukcja nie używa słowa juniorat, ale silnie podkreśla, że okres ten, jako przygotowanie do złożenia profesji wieczystej, jest koniecznym etapem w formacji zakonnej (Renovationis causam, 4).
[41] Por. CIC, can. 571, § 2.
[42] Renovationis causam, 34, I. Ważnym wydaje się w tym miejscu przytoczenie fragmentu numeru 7 omawianej Instrukcji: Żaden Instytut nie powinien jednak korzystać z uprawnień zawartych w tej Instrukcji dotyczących zamiany ślubów czasowych na innego rodzaju zobowiązania, zanim w pełni nie rozważy i nie oceni motywów i istoty tej zamiany. Niewątpliwie ważną jest rzeczą, aby ten, którego Pan Jezus wezwał do opuszczenia wszystkiego i pójścia za Nim, od samego początku życia zakonnego odpowiedział temu wezwaniu wspaniałomyślnie i całym sercem, czemu profesja ślubów czasowych, dzięki świętości swych więzów, doskonale odpowiada.
[43] Por. tamże, 7 i 35, I.
[44] Por. tamże, 36.
[45] Tamże, 35, I.
[46] Tamże.
[47] Por. tamże, 37, I.
[48] Por. tamże, 6.
[49] Por. tamże 9 i 35, II.
[50] DZ 18.
[51] Renovationis causam, 30.